内容：
回忆与乌榜在一起 1： 忆乌榜同志走过17年的武装斗争风雨历程
回忆与乌榜在一起：
忆乌榜同志走过17年的武装斗争风雨历程
温贤定
（一）1968年上部队
1968年8月，我和十多位边区老同志，从印尼边区基地出发，进国内第三省护送第三省第一批到边区部队参军的同志。在国内同志集中点迎接我们的许多同志的列队中，我第一次看到一位四十多岁皮肤黝黑的伊班族Ubong Ak Nuing乌榜同志。
乌榜同志是国内第三省最先参加北共领导的革命武装斗争的伊班族先锋。他上队对大力开展民族工作具有重要的意义。
乌榜同志参军前，参加砂农民协会和砂拉越先进青年会；和砂拉越先进青年会是砂拉越人民联合党的一个分部主席。经过多年反帝反殖反大马斗争考验的左翼战士。他上队时，已是有三个儿女的父亲和家园。所以,他要放弃这一切去那遥远的异国边疆进行不知何时抑或永远不能重逢的战争生涯，我想无论如何，他的革命意志和决心都要比一般只身青年同志更坚定更大。也对曾经搞过民族工作的我感到骄傲。内心也要求自己护送同志到边区的任务一定要胜利完成。
从这里集中点到印尼边区基地，路途遥远。要越过容易暴露和民防队常活动的危险地段；要渡过两群众活动频密的大河；要越过茫茫林海。因此，对这次50多人的队伍提出比较高的行军要求。一路上，乌榜同志和其他同志一样，都遵照指挥同志的要求，保持队伍不乱，没有个人行动，不掉队，不出声响，不留痕迹，按预定的行程进行。初进队的乌榜同志，这种表现也和他后来任人民军副总司令时遵守警卫员对他安全措施一样，反映出他对党和领导的高度信任，自觉遵守规章制度的优良作风和品德。
（二）在边区充实自己，委以重任
经过20多天长途跋涉，终于来到响往已久的边区基地。见到了尊敬的总部领导，看到个个军容整齐，斗志高昂的北加人民军支队指战员；四处红旗招展，牌楼阵阵的大营地；看到自力更生开伐百亩生产地和各种农作物丰收的果实；部队严明的纪律和团结，紧张，严肃活泼的生活作风等等，给他增加了许多正能量，他的思想和认识进一步升华。对党和领导更加信任，对斗争更加信心。
边区部队成立时，正是贯彻执行第三项革命总方针的时候（即以地下工作为主，以民族工作为中心任务，放手发动群众，积极准备和适当开展武装斗争）。所以，边区与国内取得联系和国内同志（特别是乌榜同志）到边区会合，为大力开展民族工作带来更好的条件，党对伊班族的乌榜同志寄以很大的期望，给民族的优秀先进份子许多鼓励和信心。并委以重任。而对党和革命事业始终忠诚老实的乌榜同志（领导），在长达17年的武装斗争过程中，以实际行动做到了，也在广大的革命群众中赢得荣誉。
（三）在中游积极广泛宣传教育群众
1968年底，乌榜同志回到国内第三省拉让江中游。这时第三省的第一支武工队（拉让江中游武工队）成立。自此乌榜同志就战斗在这支武工队。
拉让江中游武工队是战斗在99%是伊班群众的地区。乌榜同志的老家就在中游。这里最初只有少数长屋的群众算是比较了解和支持我军之外，其余的大部分群众都尚未接触过。长期受统治者的反共宣传，害怕我们，对我们存有很多的误解和戒心，当见到我们或发现我们痕迹时，常向敌军告密,造成我们多位同志牺牲。
在中游期间，乌榜同志与我几乎跑遍整个地区的长屋。一个在伊班族中久已闻名的本族革命领袖会见他们，首先就让他们去掉许多异样的眼光和恐惧，他们从躲避到逐步靠拢过来。听乌榜同志用他本民族最简单易懂的语言，谚语，再结合许多他在部队中看到（认识）的实际情况告诉他们：共产党和部队是怎样的，人民军队的纪律是甚么，他们为甚么人斗争，要建立怎样的社会，马来西亚政府是怎样的政府，我们为甚么要反对和推翻它 ...... 。他们还亲眼看到佩戴手枪，神采奕奕的共产党部队中的“老乡”和听其真诚谈出军中体会，使群众深感鼓舞。为开展中游武工队的工作起著积极的影响。
乌榜同志的老家在拉让江中游的Sungai Dap。他上队后，留下太太和三个儿女，最大女儿约13岁，最小的孩子才七八岁。他的外甥（李风，Imbat）和他一起参军后也留下太太一人。他们两家都在一座长屋。由于她们没有劳动力，无法砍芭种稻和其他生产，又受政府人员不断为难，骚扰，逼问，生活和心理存在很大压力。所以乌榜和李凤向领导提出让他们一起离开长屋到部队来。结果组织同意他们的要求。
1970年中，李风的太太拿著一把自己的猎枪参军。乌榜同志的太太也带著三个儿女来到部队，义无反顾地过著艰苦和流动的游击生活。当时除了尚幼小的Api（原名：Serijin Ak Ubong）外，她们都按部队的安排参加一切革命工作。
很不幸，1973年6月的一个清晨，一个住点被政府军进攻，造成李风夫妇和其他四位同志牺牲。斯里阿曼后，乌榜同志的太太和次女接著牺牲。乌榜同志走上武装斗争几年中，共失去四位亲人，付出很大的代价。全党同志都为他难过。而作为一位伊班领袖的乌榜同志完全没有埋怨组织和领导，丝毫没有消极退缩。他将内心的悲痛化作力量，肩负起党赋于高的职责（北加人民军副总司令），再次与干部上印尼边区重建基地，为实现当时北共中央第二分局确定的最重要最迫切的战略任务奋战。
（四）重上印尼边区
1977年，北共中央第二分局的会议上决定：重建印尼边区基地。会议认为重建印尼边区基地是巩固发展革命武装斗争的最重要最迫切的战略任务，并号召全党同志最积极为建立边区基地立新功。
1978年2月，一支以当年边区老同志为首的突击队来到印尼的边区德卡朗(S.Tekalan）立足。随后乌榜副总司令与二局书记洪楚庭紧跟到达。这是乌榜同志第二次上边区，而这次已不见1968年那次看到红旗招展，鼓声掌声的迎接，现在举目看到的是静静的参天大树，一望无际的林海，偶尔参杂著猿叫和隆隆的河水声。往日的基地已放弃多年，如今我们决心重建。
这里是一望无际的原始林海，没有支援我们的群众条件，也无从购买。除靠漫长的交通线背来极少量的物质外，其他一切都是靠自力更生解决。所以生活异常艰苦，挨饿与疲劳地奋战。岁数已是半百的副总司令一样与大家经受困苦，毫无怨言。他更发挥伊班族在穷山僻壤自力更生的智慧与能力：上山狩猎，下河捕鱼，采野菜野果，设陷捕抓山鸡、鼠鹿、箭猪努力改善伙食。他一样坚定乐观与大伙劳动生产，心中一直想著如何突破生产早日存下战备粮。
1979年中，温贤定委员也重上边区。
能不能通过自力更生解决粮食，是关系到能否在边区立足，稳定内部的重要条件。因此，边区的领导依据实际，认为必须乘敌人尚未对我们进攻之前的有利时机，大力突击生产，必须改变一年多以来因怕暴露把农作物种在阳光不足的大树下，造成收成欠佳的现象。决定如伊班族那样砍下40多亩大芭，种稻伴著各种杂粮。这样的决定给乌榜同志很大的鼓舞和希望。
没有同志比乌榜种稻更有经验了。他对这次生产提了很多意见和指导，更表现出无人能比的劳动力。例如：下种时男同志负责插洞，一个女同志跟在后面放谷种。一排人由河边开始沿斜坡种上山顶，然后再重复。可是，乌榜副司令一人挑两个女同志跟他。他实地教导女同志一个洞放多少谷种和如何准确放进洞的技巧后，便开始工作了。我们只见他那只削尖了的木棍不停地往地插，又不时左右手轮换。瞬刻间，他身后便留下一大片即清晰又距离准的小洞。不一会一马当先就到达山顶。他回头看一看落在后头的女同志后，又由山顶往下插到河边。对我们来说，往上放谷种还比较容易掌握，而要由上往下就很难了。
副总司令真的把两个女同志考倒了。至于其他男同志也都远远落在他的后头。副总司令要以最快的速度种下希望之粮。
印尼边区的各大支流都长著许多树枳树，每当树积季节时，河里和两岸都布满落下的树枳，任其发芽和野猪吃。在农忙之后的一次树枳成熟季节，我们在营地附近捡回许多大大粒的树枳。乌榜副司令准备榨树枳油。同志们按他的经验指导做了一副榨油机和灶炉。由他监督掌控火喉，经几小时煮和压榨，终于成功生产出黄橙橙香喷喷的树枳油，为边区又增添食油的新办法。
从副司令在自力更生的贡献，让我们体会到山地民族祖祖辈辈与大自然拼搏中，累积了许多宝贵的经验与智慧。他们造出许多极简单又实际的生产工具。例如，刀斧、磨谷机、压榨树枳油和甘蔗糖机，非常适用于高山丛林运输的背篮，编织各种采稻和晒谷的篮子席子，制捕鱼的鱼笼鱼枪，按动物的习性设各种捕抓陷井，用树脂点灯照明，懂及分辨鸟兽发击的声音判别情况，懂得分辨可食的野榈菜野果，棕芯，菇类等等以及野外求生的各种办法。以上这些技能正是战斗在森林依靠自力更生的游击队，尤其像我们当年多数来自农村与城郊的华族所必须掌握的。对这些本领掌握的程度如何，也是鉴别游击队成长的一项指标。
经过1979年的大稻芭生产、稻谷、木薯、瓜类都丰收。基地的粮食解决了，战备粮也储藏不少。此时成为重建边区8年中最好的时期。可惜这种稳定的局势和安定的生活只维持一年多。1982年2月马印军队联合围剿大举进攻。敌人空降稻芭摧毀农作物，几乎烧毁所有藏粮点。持续不断跟踪搜索，我们被迫放弃营地和生产地，在森林中不断流动，靠抓鱼打猎和制板督粉充饥，我们也不能再开芭生产了，生活又回到当初般艰苦。敌人的一次进攻摧毁了基地，重建基地实践结果并没有对革命形势起到如预期的战略作用。因此造成部队同志对革命武装斗争失去信心的重要一面原因。1985年底终于再次下决心放弃“无论如何都不可放弃”的边区，返回国内。
（五）1985年后
1985年,乌榜同志和一批同志离开印尼边区武装基地，进国內后，随即放弃武装斗争。
乌榜同志离开部队时，已是60多岁的老人了。没有亲生儿女陪伴经济不好，但他还是克己自立，更不屈膝向政治部求助，凭自己的能力，艰苦度过晚年，依然保留著高尚的革命品德。
总之，乌榜同志是我党我军的一位好领导。他和我们一起进行一场伟大的革命事业，是党的民族工作的胜利。他对党忠诚，相信党的领导，服从党的安排，坚持贯彻执行党的方针政策，遵守党的纪律。
他乐观坚持革命武装斗争到最后阶段。是伊班族的先进份子和模范。他为革命事业做出许多贡献，值得全党和革命人民永远铭记和怀念！他的光荣事迹特鼓舞后人，特别是鼓舞伊班族为革命事业继续奋勇前进！
注：
1. 他自己也不能准确说出出生日期，他说当过日本兵，所以只能以此推算。
2. 他是第三省参加武装斗争最先的一位。但是63年决定进行武装时，我当年在第二省搞民族工作的地区丰洛，就有一位和乌邦同志年纪（约40岁）的伊班族和我一起于63年3月过印尼参军，其实他也当过兵。接受训练后参加国民军（自愿军连队）第二连，一直战斗在第二省边界。1966年8月我们离开连队回自己部队时，他表示不能再坚持要返乡。所以他比乌邦更早参加革命武装。
Ngingatka Maya Begulai Enggau Ubong：
Comrade Ubong Enggau Belaban Besenyata 16 taun
(Wen Xian Ding)
(1) Taun 1968 mansang nyadi sedadu
Bulan 8 taun 1968, aku begulai enggau lebih 10 iku bala kaban lama ti dikuasan sempadan, angkat ngejangka palan disempadan Indonesia, masukka Sarawak ka menua Bagi Ke-3, mai seraban comrade ke baru enggau nyadi sedadu mansang ka disempadan. Bala begelumu bediri berintai nyambut penatai kami kemenua Bagi ke-3, kedulu dipeda aku, siku umur iya kira 40 taun, celum manah, Dayak Iban kebenama comrade Ubong Anak Nuing.
Comrade Ubong dalam menua bagi-3 ke dulu bediri dimua enggau masuk nyadi kaban belaban besenyata kediring ulih Parti Kominis Utara. Comrader Ubong ke enggau masuk, nya beguna bendar, mai mayuh penyenang menyalaika pengawa dikuasan bansa Dayak.
Comrade Ubong sebedau masuk pengawa bejuang besenyata, iya bisi masuk Gerempong Bumai Sarawak, iya mega nyadi chairman SUPP Sg. Dap Sub-branch. Siku urang "rimpis kiba" (left wing) kebejuang bepengelaman, udah bendar lama enggau nyakal colonialist nyakal imperialist nyakal Malaysia Plan. Maya iya enggau masuk nyadi kaban sedadu pengelaban, iya endang udah bisi tiga iku anak. Iya mutus ati ninggalka bala anak bini mansang ngagai menua siti (Indonesia) ke enda ditemu maya ulih pulai betemu baru enggau anak bini, agi mega enda temu nama-nama utai ke enda disadang tau nyadi, laban ketegal belaban. Diasai aku pengering ati iya enggau ngereja pengawa revolusi (revolutio), kering agi ari urang mayuh bala ke agi rumpas. Comrade Ubong tu ngasuh aku ke enggau ngereja pengawa dikuasan Dayak berasai lawa sereta gaga bendar ati. Ku dalam ati aku dedin, baika kati kini, aku meseti deka mujur lalu selamat nganjung sida dataika tempat adan kedeka dituju.
Ari mula tempat ke endur ngambi sida sereta lalu mai ngagai palan disempadan Indonesia ti deka dituju sida, ukai main penyauh. Bejalai bebelit-belit sereta nengah jalai ti embar ditengah, laban ngelaungka sedadu perintah. Nyemerang sungai besai, nengah kampung besai. Nyau deka 50 iku pemayuh tubuh, peminta bala tinggi bendar. Semanjai jalai, Comrade Ubong baka urang nya mih iya, sama tinggi semngat bejuang, ngikut jaku ari padah ketuai. Cukup ngasika disipelin, bejalai enda sebarang ngati kediri, enda bebekau, enda regak.
Comrade Ubong masih baka maya baru masuk nyadi sedadu menya, taja iya udah kena pilih nyadi timbal 'commander', iya ngasika jaku 'body guard'kenyaga pengelikun iya, tu nunjukka iya sigi ngasika parti sereta amat betul ngarapka ketuai ke beperangai manah.
(2) Disempadan ngambuh diri, megai pengawa berat
Udah dalam pejalai pengelama lebih 20 hari,baru datai disempadan tempat palan endur bejuang ti lama udah dikinginka ati bendar, dia betemu enggau bala ketuai ke dipebasaka, disebelah ngelingi nya dia, bendira mirah baka kepai dipuputka angin. Umai kebun dia lebih 100 ika pemesai, macam-macam leman sayur enggau buah, nyadi bendar utai ti ditanam dia. Pengidup sida dia cukup bisi displin sereta sahati begulai enggau pangan diri. Gaya utai ke nyadi dia, cukup meri peransang sereta ngasuh iya bepengarap agi ka parti ka ketuai pengiring, lalu ngasuh arap agi ke pengawa ke bejuang.
Maya numbuhka sedadu disempadan, nya maya menyalaika 3 iti tampuk polisi revolusin ke digaga (batang pengawa masih cara belalai, kebeguna bendar ngerembaika pengawa ngagai bansa bukai, sereta enggau sedang iya ngerak rayat angkat bepegai senyata).
Nya alai kedisepadan udah ulih betemu enggau ke di menua (Sarawak), lebih agi baka comrade Ubong ulih enggau datai disempadan nya nyadi syarat manah bendar kena ngereja pengawa ba bansa bukai. Parti bepengarap bendar ka comrade Ubong, ulih meri peransang ngagai bansa bukai. Dalam 16 taun pengelama iya enggau bejuang besenyata, iya kena puji sereta bisi bendar jasa ti ngasuh iya dipebasaka.
3. Bendar ngerak rayat dikandang menua Rajang Tengaht
Ujung taun 1968, comrade Ubong pulaika Batang Rajang Tengah, nya maya peletun ke-1 dimenua bagi ke-3 ditumbuhka (pengawa besenyata di Batang Rajang Tengah), comrade Ubong menyalaika pengawa besenyata dikuasan nya dia. Rumah panjai comrade Ubong ditengah Batang Rajang. Pengawa besenyata dikuasan Rajang Tengah 99% bansa Dayak Iban. Urang rumah panjai dikuasan nya dia, mula enda mayuh kemereti nama tuju pengawa kami, laban sida endang selama-lama ninga jaku propaganda ari sepiak pemerintah, mai sida iya takut bendar kakami, meda bekau kami tauka meda kami, sida begaut madahka sedadu perintah, ngejungka bala kami berapa iku mati.
Lebuh maya di Rajang Tengah, nyau deka semua rumah panjai dipejalai kami duai comrade Ubong. Siku ketuai revolusi bansa sida ke nampak bendar nama datai mansang deka betemu enggau urang mayuh, mula iya deka dulu madamka utai kengasuh sida bepenakut, mula iya sida nya belalai ketegal takut, udah nya sida mupuk pansut datai duduk berandau. Udah comrade Ubong ngena cara muntang nyengkaum ngena jaku sempama ke mudah ditemu berandau enggau sida dia, lalu nusi gaya utai ke amat tuju enggau kuing pemansang pengawa revolusi, madahka urang nama reti kominis enggau tuju sedadu rayat kami? Madahka sedadu rayat bisi displin terit. Madahka nama kebuah tuju sida deka angkat ngelaban besenyata? Bekeni ku gaya masyarakat kitai diatu lalu bekeni ku gaya perintah Malaysia, nama kebuah alai kitai deka numbangka iya? Urang dia meda iya bisi pistol, iya bejaku sigi nusi pengamat utai ke nyadi ti cukup narit ati dikerinduka urang. Ari nya lalu bisi bendar nyadi kepengaruh nyaup ngenyungka pemansang pengawa di Rajang Tengah.
Rumah panjai comrade Ubong ditengah Batang Rajang Sg. Dap. Maya iya enggau masuk nyadi sedadu pengelaban, ke dirumah tinggal bini iya enggau tiga iku anak iya, ketuai indu umur baru13 taun, kebiak baru 8 taun. Anak petunggal iya Imbat sama enggau masuk nyadi sedadu pengelaban, pin ninggalka bini iya dirumah. Seduai sama serumah panjai. Ari ketegal ke enda ulih ngereja pengawa berat bumai bekebun, agi mega bala pegawai perintah selalu ngeregau ngenakutka sida, nya alai Ubong seduai Imbat sama minta ketuai ngemendarka sida sebilik sama sampal enggau sida idup dalam utan. Ketuai besetujuka peminta sida.
Tengah taun 1970 bini Imbat datai sereta mai sebatang senapang patah sida empu. Bini comrade Ubong nabanka bala anak ninggalka rumah panjai enda bedulika pengidup pedis sama enggau masuk utan. Lebuh maya nya, ngelui ari Api (nama amat iya Serejin Anak Ubong) laban ke sigi agi masih mit bendar, sida bukai lalu dibai ngereja pengawa kepatut ulih dikereja sida.
Nadai nasit bendar, taun 1973 bulan 6, tumu pagi, siti tempat nya diserang ulih sedadu perintah, Lifeng (Imbat) enggau bini sereta empat iku comrade bukai sama parai kena timbak. Sigi udah Sri Aman, bini comrade Ubong enggau anak indu iya ke lumur dua sama bekorban. Comrade Ubong lenyau nyawa diri sebilik diri sekaban 4 iku, besai pengerugi. Semua kaban bejuang ayan bendar penyinu ati ka iya. Ke siku bansa Dayak Iban kenyadi ketuai, iya nadai ngutuk urang, mega sigi enda surut, terus bejuang mansangka mua, iya itu cukup nujukka gaya gambar siku ke sigi betul urang revolusi. Iya ulih ngasuh penusah nyadika pengering nyadika peransang berani sereta lebih agi betanggung jawap megai pengawa ke dipangku diri (timbal komanda/assistance commander). Sekali agi enggau bala melunggang baru ngagai pelan disempadan Inddonesia dedin. Laban maya nya deka bejadi Kominis Utara Biro ke-2, kebeguna bendar dikena nyendiaka pengawa strategy belaban.
4. Ngaga baru palan disempadan Indonesia
Taun 1977, dalam pemutus aum kominis Utara Biro ke-2 besetuju, ngaga pelan baru disempadan Indonesia. Ku penemu dalam aum nya madahka ngaga baru palan disempan nya strateji beguna besai kena ngukuh sereta kena ngemansangka pengawa besenyata. Ari nya minta semua meri sukung penuh lalu besaup ngereja iya.
Taun 1978 bulan 2, seraban bala ke duluka kaban ke endang udah lama disempadan mindah ngagai siti tempat sempadan Indonesia S. Tekalan.Udah nya sapit komanda (assistance commander) comrade Ubong seduai iya sekreteri (Secretary) Hong Chuting sama kin. Tu kedua kali Comrade Ubong ka sempadan. Sekalitu nadai agi meda bendara mirah digantung kepaka kepai dipuputka ribu, nadai urang balat bepapak jari ngaluka penatai baka taun 1968 dulu menya. Kedipeda dia kayu besai utan tebal, munyi duru ai wung sarih bendar terejun ari bukit tinggi. Palan kem ditu lama udah dilengka, diatu belabuh ngaga iya baru. Pemesai kampung ditu baka pemesai ai tasik ke nadai dipeda tebing, puang nadai mensia ulih digiga nyadika penulung, enda disebut sigi nadai endur bebelika utai. Ngelui ari kengka kemimit kengka ke ulih dibai bala penganjung pemakai, semua utai ditu endang asil ari penau kami bekereja ati ngidup keiri. Pengidup cukup merinsa, bendar ngetatka perut lapar, lelak mupuk mih bekereja, ke udah nyau setengah umur, timbal komenda pin sama bekenya, munuh-munuh diri gawa, nadai mut nadai mucau. Iya cukup ngayanka gaya pengering semengat Dayak ketegar mungkal berumpang berimba kampung asal. Iya sigi ati bepikir ngiga jalai kena mansutka asil ke ulih ngangkatka pemanah taraf pengidup.
Tengah taun 1977 Wen Xian ting (komiti) kesempadan baru.
Kami ulih kenda ngidup kediri bepalan disempadan, syarat kepemadu beguna kena nentuka, iya nya bepanggai ba gaya pemanah asil ari bumai bekebun, ke ulih enda ulih nentuka pengetan diau mendam bepalan disempadan sereta ulih kenda ngukuhka penegap ati bala kaban dalam pengawa revolusi (revolution) besenyata. Nya alai ku penemu bala ketuai pengering, ngena awak peluang munsuh kebedau datai nyerang, deka bendar-bendar bekereja bumai bekebun ngulihka asil mayuh ke agi. Udah nyau lebih setaun, laban utai ditanam ba tempat ayung kurang dijembi panas, ketegal takut mudah dipeda munsuh, ari nya asil utai ditanam enda manah. Udah nya nunda gaya cara bansa Dayak bumai betanam, kira bisi 40 ika pemesai endur betanam, macam bansa utai sama ditanam pegulaika enggau umai padi. Gaya cara kebumai betanam macam tu, comrade Ubong andal bendar sereta bisi bendar pengarap. Amat nadai bala kami comrade bukai bisi pengelaman betanam lebih agi landik ari 'sapit commander' (Ubong). Sebedau nurun belabuh bekereja, sapit 'commander' dulu meri ajar cara bumai betanam. Cuntu maya nugal, iya madahka bala lelaki dulu dimua ngentumka tugal, sida ke indu entudi dibelakang menis. Bala mayuh berintai nugal, belabuh ari kaki bukit mansang katas sekatas bukit, sida ke indu menis entudi belakang. Comrade Ubong iya siku aja ngati diri ngentumka tugal, dua iku comrade indu menis entudi belakang iya. Iya madahka comrade indu, siti lubang tugal semina tau disi berapa leka benis padi, sigi enda tau mayuh. Bala kami mega ngentum mengentum, lelak jari sepiak, ngena jari sepiak ngentumka tugal nya. Peda iya udah jauh dulu datai dipunjung bukit dedin, malikka belakang peda ke menis masih jauh dibelakkang. Udah nya iya datai ba punjung bukit, iya mansang kebaruh tebing sungai kin. Kami sigi enda tetitihka penegar enggau penyampat iya nugal. Seduai dua comrade indu ke menis ke iya enggau pengambis tulang, nyau deka luput, enda mih tetitihka iya. Sapit 'commander' madah deka enggau naka penyampat betanamka utai pemakai nya "kepengarap".
Disempadan ba tebing sungai kebesai-besai tumbuh mayuh pun kayu engkabang, maya engkabang bebuah, kedua piak sungai nyau bejumbuh bedampar pemayuh buah engkabang, temu delakka ngapa peneka iya matuk lalu peneka jani kampung makai. Bisi sekali udah kemas ngereja pengawa betanam, maya musim buah engkabang masau disebelah tebing kedua piak sungai nyau bedampar, nyau kami begumpulka milih leka buah ke besai-besai ti nampis endur kami diau. Sapit commander comrade Ubong besedia deka ngapit ngaga nyadi minyak. Bala comrade bukai nitihka padah iya ngaga perengka kisar kayu kena ngapit buah engkabang nya nyadi minyak, lalu madahka pengangat api kepatut dikena. Nyadi udah nya bisi sekeda bala milih minyak empa kecukup manah amat bau iya. Penemu baru kena ngangkatka gaya pengidup disempan udah bisi bendar nambah pemanah.
Kedipadahka sapit commander comrade Ubong pasal cara gaya penemu idup bediri ngena kaki diri empu, nya ngasuh kami ngasai sereta bepikirka gaya asal aki ini urang bansa asal idup sigi belaban enggau mayuh bemacam-macam asal penusah, udah pemuas iya baru sida tebulihka mayuh pengelaman enggau penemu. Sida nemu ngaga mayuh macam perengka kena idup, amat mintas, baka ngaga beliung ngaga duku, ngaga kisar kayu kena ngapit buah engkabang ngasuh nyadi minyak. Begagaka takin rega, banyamka tikai, nemu ngena minyak buah engkabang ka api lampu, nemu ninga munyi burung nya burung nama, jelu nya jelu nama, nemu begagaka entaya bubu kena ngulihka ikan, nemu ngelala bansa buah babas dalam kampung ke tau dempa, ke enda tau dempa. Nya 'skill' penemu kediguna bendar kena bala kaban guerrilla idup dalam kampung puang. Taun 1979, padi bulih bendar, jabang, entimun sereta utai tanam bukai pin bulih bendar. Pasal penusah pemakai udah telesai. Pemakai kepenabat disimpam pin udah mayuh. Dalam 8 taun ke udah disempadan, saritu mih pengidup kebadas bendar. Tang sayau bendar gaya pemanah pengidup baka kesaritu semina setaun lebih pengelama. Taun 1982 bulan 2, sedadu Malaysia begulai enggau sedadu Indonesia ngerap (nyerang) palan kem besai kami. Umai kebun dirusak abis-abis, barang pemakai kedisimpan abis dirusak. Nadai berenti-renti begagaika kami, kami enggai enda enggai meseti deka angkat ari palam kem kami ka tempat bukai. Dalam kampung puang utan tebal, cara idup ngiga ikan, ngiga upa pantu enggau utai ke tau dempa dalam kampung kena ngenyangka perut. Kami nyau enda ulih bumai bekebun agi, pengidup kami nyau pulai tusah baka kedulu. Munsuh sekali nyerang lalu abis rubuh sekali kem, nya alai ngaga baru palan kem nya, nyau nadai besai guna dalam strategy menyalaika pengawa revolution. Nya mai nyau ngasuh mayuh comrade mansang lenyau pengarap ka pengawa revolution ke besenyata. Ujung taun 1985, mutus penemu ngelengkaka palan kem disempan, pulaika tanah menua Sarawak.
5. Udah taun 1985
Udah taun 1985, comrade Ubong enggau seraban bala (nyeng -kaum bala kaban komiti kominis Kalimantan Uttara Biro ke-2, commander sedadu rayat comrade Wen Xianting) ngelengkaka pengawa
bejuang besenyata, sida sama enggau ati ti kalut tusah ngelengkaka pengawa bejuang besenyata. Sida mega bisi kena kutuk dikumbai "ngalih ngelaban revolution" (traitot). Dalam penemu aku bantah nya enda betul sereta kurang betanggung jawap, laban ke kena bantah nya, bala ke bendar muai pengerugi diri, lebih agi baka comrade Ubong ke pemadu besai pengerugi. Ku aku:
(1) Udah taun 1985
Udah taun 1985 gaya penyadi pemansang pengawa 'revolu- tion'sereta enggau gaya ba kitai empu, aku besetujuka pengari ke enggau berundingka sempekat pemaik taun 1990, aku endang ari pun dataika pengujung endang sigi enggau belama --- (peda pengingat runding bebaik taun 1990) endang baka tusi dalam surat pengingat kedituliska kaban lama You Ai, sereta terang baka jaku kedipansutka secretary komiti pusat kominis utara Biro Ke-2 maya taun 2008 pasal gaya pekara masyara -kat. :--- maya taun 1980 terang bendar, mai kitai ngetan bejuang ketegal prinsip (politik bansa nyadika pengering ngetanka semengat kitai bejuang. Maya betemu mua enggau keluarga, endang nyau deka semua ngumbuk ngasuh badu bejuang. Secretary terang madah, majak bejuang nyau nadai agi bisi syarat. Pejuang sekali ketu, endang udah enda ulih terampaska kuasa politik. Kebendar 'guerrilla' dikuasan barat udah nadai agi. Ari gaya pekara ke kalut bendar sereta ke udah nadai jalai ngaga palan kem baru disempadan, kebuah nya kebeguna bendar ti dititih ngasuh berundingka pasal bebaik, ngelui ari kebuah kena tarit pasal kominis Malaya ke udah bebaik enggau perintah, sebedau tauka udah taun 1985 gaya kebakanya endang udah bisi nyengala bendar ayan, kebuah baka gaya sebedau tauka udah taun 1985, seraban comrade ngelengkaka bejuang besenyata. Nya alai ngumbai taun 1986 nya nyadi kepun pemadam ngelengkaka pengawa bejuang besenyata.
Aku ngasai bisi agi siti gaya utai patut ditusi: Taun 1985 kedulu kedudi, bala comrade terus terang madahka ketuai madahka diri deka pansut, nadai siku temu lari pansut enda madah, sida ke deka pansut nya mega dikemendar sereta diatur enggau manah. Endang baka jaku ti dipansutka secretary: "kaban kitai, taja dalam keadaan masyarakat keburuk bendar, tang puh bendar ngelaban semua penusah, ku aku kesakali tu, pulai sida ke rumah, kitai kenyadi ketuai patut nyebut meri jaku selamat sereta ngajihka pengidup sida lantang senang. Tu mih gaya cara ketuai enggau bala ke pansut.
(2) Pengamat nyadi kesaksi:
Seraban bala comrade kepansut maya taun 1985 nadai siku bisi bebalut begulai enggau bala Special Branch (SB), nadai ngeluarka penerang bejai pengawa revolution sereta nadai mega bejai ketuai pengering. Lebih agi comrade Ubong bendar bala pegawai SB narit, tang iya nyemetak bejaku enggai bejai pengawa revolution. Bala masih sama rat ngenggam meruah diri, ngiga pengidup mupuk betelansat ngena cara pengelandik diri empu, enggai ngena cara ke bulih mudah, kengasuh lenyau meruah. Bala kaban bisi nya numbuhka persatuan, nguluka bala ngaga macam main ke ngerinduka ati, bisi nya numbuhka parti, ngerembaika penemu politik ngagai rayat.
Maya comrade Ubong ninggalka bala iya sedadu pengelaban, umur iya udah 60. Bala anak nadai enggau begulai, taja pengidup merinsa, tang iya enda nyadi 'urang mesekin' minta beri perintah makai, iya enggau naka ulih bekereja ngiga pemakai ngidup kediri empu. Meruah iya tinggi, 'moral' semengat revolution masih mengkang.
Nyebut ngena jaku pandak, comrade Ubong tu siku ketuai Parti kitai, sedadu kitai ke manah bendar. Iya tu cukup bisi displin, ngasika parti ngasika semua cara atur sedadu rayat kitai. Iya enggau bejuang besenyata dataika pengujung peringkat, ke manah bendar, lebih agi tau kecuntu sida bansa Dayak. Dalam pengawa bejuang, iya udah meri besai bendar reti, siku pahlawan sigi kedikingatka urang belama-lama! Iya nyadi keperansang kitai mayuh, lebih agi meransang bansa Dayak terus nampung pengawa revolution.
Remark :
1. Iya enda ingatka hari diri ada, iya kala nyadi sedadu Jipun.
2. Dibatang Rajang iya tu siku keterubah enggau bejuang besenyata. Taun 1963 maya udah netapka pengawa bejuang besenyata, aku masih menyalaika pengawa ba menua Bagi ke-2 dikuasan Dayak, taun 1963 bulan 3 bisi siku Iban kurang lebih umur iya sama enggau comrade Ubong (kira 40), enggau aku ka Indonesia masuk nyadi sedadu pengelaban. Dulu iya tu endang kala udah nyadi sedadu (perintah). Udah tembu belatih, enggau masuk peletun ke-2 sedadu Rayat Kalimantan Utara, lalu enggau menyalaika pengawa disempadan menua
Bagi ke-2. Taun 1966 bulan 8, iya madahka diri enda tan agi, deka mulai kediri ke menua. Iya siku tu tumu agi ari comrade Ubong enggau masuk nyadi sedadu pengelaban.